venster sluiten  |  naar de website

Van reflex naar reflectie

Meer dan we willen wordt ons gedrag bepaald door de processen in ons brein. Recente publicaties over hersenonderzoek brengen ons gedrag terug tot reflexmatig handelen: vechten of vluchten, luiheid of lust. Dick Swaab en Margriet Sitskoorn laten zien dat ons gedrag door onbewuste processen in prehistorische onderdelen van ons brein bepaald wordt.

Zelfs als we er al iets meer zelf over nadenken, dan gebeurt dit vaak routinematig. Als dit.... dan dat.... De vorige keer werkte het immers ook zo! Dat betekent dat er minder creatief over reacties wordt nagedacht dan we denken.

Zo kennen we allemaal de prijsverlagingen die over elkaar heenbuitelen in de supermarktbranche. Als de concurrent de prijzen verlaagt, dan kunnen wij niet achterblijven, lijken ze daar te denken. Maar ook in de zorgsector weten ze erover mee te praten. Zij een nieuwe MRI, dan wij ook!
De klant wordt er alleen op de korte termijn beter van. Het bedrijf zelf vaak helemaal niet. Deze vaste patronen laten weinig ruimte voor creativiteit en reflectie.
Nog een voorbeeld: Apple en Google hebben de wereld veranderd. Nokia, de eerdere marktleider, heeft daar pas laat op gereageerd door een alliantie met Microsoft. Ze hadden beter eerder kritisch over hun functioneren kunnen nadenken.

Om adequaat te kunnen reageren op de ontwikkelingen om ons heen is creativiteit en flexibiliteit nodig! Hoe zorg je dat jouw organisatie of afdeling creatief en kritisch naar zichzelf blijft kijken? Hoe maak jij het verschil voor de toekomst?

Reflectie is nodig om blinde sleur te voorkomen

We kunnen de reflexmatige reactie van ons brein niet uitschakelen. Het helpt wel om je er bewust van te zijn en iets meer tijd te nemen voordat je daadwerkelijk tot actie overgaat. Het vermogen tot zelfreflectie onderscheidt ons van de dierenwereld.   

Verblind door zijn eigen succes was Ford zijn zicht op de realiteit kwijtgeraakt. Hij hield te lang vast aan zijn beroemde motto: “Ik verkoop u iedere auto, als-t-ie maar zwart is” Opgesloten in zijn eigen denkpatronen zag hij alleen wat hij wilde zien.

“Mensen raken verstrikt in webben van betekenis die zij zelf hebben gesponnen,” zegt antropoloog Clifford Geertz. Manfred Kets de Vries noemt dit een zelfgeconstrueerd huis van bewaring. Veel bestuurders zijn in zijn ogen weggezakt in hun oude manier van handelen en hopen zo succesvol te zijn. Over zijn kenmerken van effectief leiderschap heb ik al eerder een artikel geschreven.

Hoe kun je die blinde sleur, voorkomen, vraag je je misschien af? Hoe kom je van reflex naar reflectie? Rob van Es heeft in Managementboek Magazine daarvoor twee essentiële vaardigheden benoemd:

1. Meervoudig waarnemen 

Meervoudig waarnemen betekent dat je meerdere zienswijzen tegelijk kan beschouwen. In de zorg werd een aantal jaren geleden aan iedere Raad van Bestuur gevraagd welke strategie ze hanteerden: cost leadership, customer intimacy of product excellence. Het was en is voor de meeste zorginstellingen een onmogelijke keuze. De winst voor de organisatie zit 'm in het erkennen dat er meerdere belangen zijn. Die verschillende gezichtspunten zijn voor ziekenhuizen evident. Kijk alleen maar eens naar de verschillende belangen voor de ziekenhuisorganisatie en voor de medisch specialisten. Ook in de ouderenzorg spelen er ogenschijnlijk tegenstrijdige belangen. Bewoners willen hun eigen leefstijl en tempo van leven kunnen bepalen, verzorgenden willen iedereen graag vóór 10.00 uur gewassen en aangekleed hebben.

De professional op de werkvloer kijkt vaak per definitie meervoudig. Dat levert snel spanningen met het management op dat vooral op controle en beheersing gericht is. 

2. Opschorten van oordelen

In onderlinge communicatie, maar ook tijdens het besluitvormingsproces, is oordeelsvorming vaak het ondergeschoven kindje. In plaats van het bij elkaar brengen van verschillende perspectieven, springen we naar conclusies en oplossingen. Door het opschorten van oordelen (en dus te blijven waarnemen!) krijg je zicht op de onderstroom. Welke drijfveren, emoties of andere irrationele gedachten spelen een rol?  

Hij is wel van mening dat veel managers deze vaardigheden niet beheersen of ze niet durven in te zetten. Daarmee komen we weer bij de opvattingen van Geertz en Kets de Vries, die ik zojuist al aanhaalde. Hoe kun je dan wel buiten de gebaande paden treden en je eigen patroon doorbreken?

Hoe stimuleer je reflectie? 

Je kunt natuurlijk beginnen bij jezelf. Weet je waar je sterke en zwakke punten zitten? Mogen anderen je aanvullen in je valkuilen? Sta je regelmatig stil bij je eigen aandeel in het functioneren van je team? Een persoonlijke scan kan je daarbij meer inzicht geven in je functioneren. Ook kan intervisie met anderen je blinde vlekken in kaart brengen en je inspireren om anders te handelen.

Wil je meer reflectie in je team introduceren, dan kun je werken met het Reflectiespel van Marijke Lingsma e.a. Maar je kunt ook in je organisatie of afdeling een sfeer creëren, waarin mensen durven te zeggen wat ze denken. Verzamel kritische massa om je heen en ga de discussie aan met andersdenkenden.

De overschatting van zelfreflectie

Recent volgde ik een lezing van Hans Korteweg. Hij waarschuwde voor de valkuil van zelfreflectie. "Mensen denken dat ze een foto van zichzelf kunnen maken, die grondig kunnen bestuderen en zichzelf dan aanpassen," zei hij. Om dat te illustreren vertelde hij de volgende anekdote, die ik je niet wil onthouden:

 

“Een samoerai reist met een schip en kijkt uit over de zee. Het schip zeilt in volle vaart en de golven zijn wild. Hij verliest bijna zijn evenwicht, grijpt zich vast aan de reling. Zijn grote zwaard, het belangrijkste bezit van een samoerai valt uit de schede en slaat over boord. Vliegensvlug, zoals alleen een samoerai kan, grijpt hij zijn korte zwaard en kerft een snee in de reling. Precies daar waar het zwaard in de zee verdween. Dan haalt hij de kapitein erbij en beveelt: “Hier dreggen!”

Eigen ervaringen?

Wat zijn jouw ervaringen op het gebied van zelfreflectie, het doorbreken van patronen of het stimuleren van meer creativiteit in je team? Geef je reactie onder aan dit artikel weer en ik discussieer er graag met je op door.

Plaats een reactie

Naam: *
Email: *
Onderwerp: *
Reactie: *

Type de veiligheidscode hierboven over: